granice_konstytucji_granicami

Ludowe porzekadło głosi, że wyjątek potwierdza regułę. O ile jest w tym pewna przesada, to jednak faktem pozostaje, że występowanie sytuacji wyjątkowych pozwala lepiej zrozumieć istotę sytuacji normalnych. Nie inaczej rzecz się ma, gdy postawimy pytanie dotyczące roli i funkcji preambuły w dokumencie konstytucji oraz orzecznictwie konstytucyjnym. W większości konstytucji państw świata preambuła odczytywana jest z jednej strony jako rzecz potrzebna (lub nawet konieczna), z drugiej natomiast, choć zazwyczaj patetycznie sformułowana, to nie jest traktowana na równi poważnie z tekstem głównym konstytucji. W wielu przypadkach pełni funkcję „dekoracyjną”, element retoryczny, który w dostojnej formie ma dać wyraz duchowi wspólnoty politycznej ukonstytuowanej na kanwie wartości i przekonań o randze znajdującej odbicie w prawie politycznym. Bardziej pogłębione interpretacje preambuły wskazują, że stanowi ona fundament lub – by posłużyć się metaforą – kotwicę, mającą ugruntowywać konstytucję w miejscach, od których nie należy odchodzić zbyt daleko w dalszym interpretowaniu lub zmienianiu konstytucji.

Jeżeli przyjąć, że funkcja preambuły polega na ugruntowywaniu tekstu konstytucji w wartościach o charakterze bardziej trwałym i zasadniczym, to jednym z ciekawszych przypadków stanowiących wyjątek od tej reguły stanowi przykład konstytucji Republiki Macedonii Północnej. W wyniku postanowień Porozumienia pokojowego z Ochrydy (2001) preambuła do konstytucji została zastąpiona przez nową preambułę. Podczas, gdy treść tej zmiany zasługuje na osobne omówienie, to zwrócić warto w tym miejscu uwagę na samą formę zmiany, którą przeprowadzono poprzez procedurę poprawki do konstytucji (Atanasov, 2023; Kuqi, 2021). Część, która w zamyśle wskazywać miała kierunek konstytucjonalizmu oraz wyznaczać granicę jego interpretacji sama uległa zmianie za pomocą instrumentu zawartego w samej konstytucji. Co ta swoista aberracja może nam powiedzieć o istocie preambuły w ogóle? Przykład macedoński rozbudza ciekawość i każe szukać przypadku podobnych oraz precedensów. Po nieco głębszym przeglądzie konstytucji państw współczesnych okazuje się, że preambuły podlegać mogą rozmaitym operacjom.

Można bowiem zastąpić preambułę całkowicie nową preambułą nie korzystając z mechanizmu poprawki do konstytucji. Na możliwość tę wskazuje przypadek libańskich preambuł z lat 1926 i 1990. Ta forma zmiany występuje ze względu na potrzebę aktualizacji i zawarcia w preambule treści adekwatnych do warunków politycznych.

Przykładem zbliżonym do macedońskiego w formie, ale charakteryzującego się o wiele mniejszym zakresem zmiany struktury samego tekst jest przykład konstytucji Republiki Indii. W roku 1976 ze względu na wolę polityczną zmiany kursu ideologicznego państwa, dodano do preambuły słowa wskazujące na jego socjalistyczny i świecki charakter. Jest to zatem wyraźnie inspirowana politycznymi pobudkami ingerencja w fundament konstytucjonalizmu. O ile przykład indyjski jest związany kwestią ideologiczną, to znaleźć możemy również przykłady, w których zmiana motywowana była konkretnymi wydarzeniami o charakterze politycznym, który wywoływały potrzebę aktualizacji stanu prawnego.

Przykładem tego typu manewru konstytucyjnego jest zmiana do preambuły Ustawy Zasadniczej w Niemczech, która miała miejsce po zjednoczeniu w roku 1990, czego wyraz znajdujemy w słowach o „dopełnieniu jedności i wolności Niemiec” (Voermans, Stremler, Cliteur, 2017). Przypadek daje argument na rzecz konieczności odzwierciedlenia w preambule kwestii o fundamentalnym znaczeniu dla danej wspólnoty politycznej.

Na tym jednak warianty zmiany preambuły się nie kończą. Spójrzmy bowiem na przykład francuski, gdzie konstytucja ma strukturę tak zwanej „matrioszki”, ponieważ w jej skład wchodzi kilka dokumentów konstytucyjnych, które występowały po sobie w czasie. Z perspektywy elastyczności konstytucyjnej najciekawsza w tym kontekście jest zmiana preambuły z 1946 roku za pomocą nowej preambuły z konstytucji 1958 roku. Treść zmiany dotyczyła usunięcia fragmentu o ochronie życia embrionu. Zostając przy konstytucji francuskiej można wskazać na kolejny wariant modyfikacji preambuły przez dodanie całkowicie nowego dokumentu do kolekcji dokumentów konstytucyjnych. W 2005 roku zbiór ten został poszerzony o Kartę Środowiskową dotyczącą kwestii ekologicznych.

Następnym przykładem, który warto wskazać, jest możliwość zmiany w preambule, która zachodzi przez zmianę konstytucyjną – ale co warte podkreślenia – na drodze poprawki do konstytucji szczebla federalnego, która zmienia preambułę na szczeblu podmiotu wchodzącego w skład federacji, co miało miejsce w związku ze zmianą preambuły do konstytucji Republiki Srpskiej, wchodzącej w skład Bośni i Hercegowiny (Frosini, 2017).

Kolejną interesującą możliwością jest dodanie nowej preambuły przy jednoczesnym pozostawieniu starej. Nadaje to dokumentowi walor ciągłości i poszanowania tradycji. Przykład stanowią tutaj preambuły do Konstytucji Łotewskiej z 1922 i 1993 r. (Voermans, Stremler, Cliteur, 2017).

By dopełnić tego obrazu wariacji na temat manewrów konstytucyjnych wobec preambuły wskazać należy sformułowany wprost zakaz wprowadzania jakichkolwiek zmian do preambuły, którego przykład znajdujemy w konstytucji Nepalu z 2015 roku, gdzie zapis tekstu głównego konstytucji uniemożliwia zmianę preambuły i innych elementów konstytucji (Orgad, 2010).

Patrząc na przypadki skrajne wyraźniej widać sens istoty preambuły. Nie sposób jednak nie odnieść wrażenia, że bez względu na kontekst, preambuły nie można sprowadzić do roli nic nie znaczącego ozdobnika. Jest ona raczej ważną częścią mechanizmu regulującego system polityczny za pomocą narzędzi konstytucyjnych. Elastyczność konstytucji, obok jej inkluzywności i szczegółowości jest naczelną cechą wszystkich konstytucji (Elkins, Ginsburg, Melton, 2009). Tryb jej zmiany i zakres, jakiego zmiany te mogą dotyczyć wydaje się kluczową kwestią konstytucjonalizmu. Nie sposób jednak nie odnieść wrażenia, że w wielu przypadkach granice konstytucji przebiegają według granic wyobraźni jej twórców i interpretatorów. Co więcej, kluczową kwestią, którą można w tym kontekście postawić jest pytanie o porządek ważności zapisów konstytucyjnych. Parafrazując dylemat eutyfroński z dialogów platońskich można zapytać: Czy dlatego wpisujemy coś do konstytucji, bo jest to ważne i istotne, czy jest ważne i istotne ponieważ zostało wpisane do konstytucji? Jeśli wpisujemy coś do konstytucji, to chcemy tę rzeczy wyróżnić nadając jej szczególną – konstytucyjną – rangę, która wiąże się z nałożeniem ograniczeń na zmianę danej części prawa. Konstytucja służy zatem jako swoisty utrwalacz prawa, ale przecież sama może podlegać zmianom (jak wskazano powyżej na wybranym, jednym tylko aspekcie konstytucyjnej elastyczności). Pójdźmy dalej tym tropem: czy możliwe jest aby zmiana konstytucyjna, przeprowadzona zgodnie z literą konstytucji, stała w sprzeczności z duchem konstytucji? Czy możliwa jest niekonstytucyjna zmiana konstytucji? Wydaje się, że nie sposób odpowiedzieć na te pytania nie odwołując się do pewnych meta-zasad występujących poza tekstem pisanym konstytucji. Oznacz to, że konstytucja niepisana jest siłą rzeczy nieodłącznym komponentem konstytucji pisanej i składają się na nią konwenanse konstytucyjne, reguły wynikające z praktyk interpretacji, tradycja orzecznictwa, ale również bardzo często szerszy kontekst polityczny. W takim układzie samo prawo konstytucyjne, choć rzecz jasna stanowi rdzeń konstytucjonalizmu, to nie wyczerpuje całości horyzontu jego funkcjonowania.

Więcej:

Perlikowski, Ł. (2025). Flexibility of Constitutions as a Factor of Political Stability. The Case of Western Balkans States, (forthcoming)

Źródła:

Atanasov, P. (Ed.) (2023). Can Volatile Societies Support Stable States? Case Studies of Bosnia and Herzegovina, Montenegro, Kosovo and North Macedonia. Skopje: Institute for Sociological, Political and Juridical Research University “Ss. Cyril and Methodius”.; Elkins, Z., Ginsburg, T., & Melton, J. (2009). The Endurance of National Constitutions. Cambridge: Cambridge University Press.; Frosini, J. O. (2017). Constitutional Preambles: More than Just a Narration of History. University of Illinois Law Review. vol. 2, Bocconi Legal Studies Research Paper No. 3516805.; Kuqi D. (2021). Constitutional – Legal Engineering of the Model of Democracy in North Macedonia. Studia Europejskie – Studies in European Affairs, 1/2021, 147-167.; Orgad, L. (2010). The Preamble in Constitutional Interpretation, International Journal of Constitutional Law, Vol. 8, Iss. 4, p. 714–738.; Ummareddy, N., & Alam, A. (2021). What Do Preambles Do? A Study of Constitutional Intent and Reality. Studies in Indian Politics, 9(2), 221-238.; Voermans, W., Stremler, M., & Cliteur, P. (2017). Constitutional Preambles: A Comparative Analysis. Cheltenham, UK: Edward Elgar Publishing.

#2 Ł. Perlikowski (18.08.2025). Granice konstytucji granicami wyobraźni, https://lukaszperlikowski.pl/blog

*Fotografia: Makedonium w Krushevie, Macedonia 2024 (archiwum własne)