Meandry stabilności politycznej

Co do pozytywnej wartości, jaką niesie ze sobą pojęcie stabilności politycznej, panuje powszechna aprobata. Im szerszy jednak konsensus wokół danej wartości, tym ostrożniej powinniśmy do niej podchodzić. Stabilność polityczna Federacji Rosyjskiej jest dla Ukrainy problemem, podobnie jak stabilność Ukrainy jest problemem dla Rosji. Z drugiej strony, stabilność systemu politycznego współczesnych państw demokratycznych jest przedmiotem troski obrońców rządów prawa, ale niestabilność wynikająca ze spontaniczności oddolnych inicjatyw jest esencją ducha demokracji. Jak już wielokrotnie wspominano na tych łamach, protest społeczny może być oznaką zdrowej reakcji zaangażowanego społeczeństwa (Lefebvre, Perlikowski, 2026).

Stabilność polityczna może zatem być rozpatrywana jako cecha systemu, przebierającego rozmaite formy: stabilnej monarchii, stabilnej oligarchii, stabilnej demokracji, etc. Do tego etapu myślę, że nie ma kontrowersji i mówimy tutaj raczej o oczywistościach. Rzecz staje się bardziej skomplikowana, gdy spojrzymy bliżej. Pierwszym myślicielem politycznym, który uruchomił maszynerię nowożytnej polityczności, był bez wątpienia Niccolò Machiavelli. Jego twórczość miała charakter rewolucjonizujący wiele płaszczyzn życia, od kultury przez politykę do przeorientowania celów nauki (Mansfield, 2026). W studiach nad stabilnością odznaczał się on o tyle nowatorstwem, że bodaj jako pierwszy zwrócił uwagę, iż absolutna stabilność polityczna nie tylko nie jest możliwa do osiągnięcia, ale że byłaby również niepożądana. (Machiavelli, 2009). By system polityczny działał sprawnie i mógł przetrwać, należy niejako zaszczepić go przed wstrząsami politycznymi przez podanie kontrolowanych elementów niestabilności.

Efektem tej innowacji w nauce o stabilności politycznej jest zawiłość jej współczesnych meandrów. Przede wszystkim zauważmy, że na etapie wstępnego rozpoznania pojęcia mamy dwie możliwości: a) pojmować stabilność jako niezmienność; b) pojmować stabilność jako elastyczność (Perlikowski, 2019). Wydaje się, że rozróżnienie to, choć niekoniecznie ściśle odpowiadające intuicjom da się zaakceptować, gdy spojrzymy na stabilność reżimów autorytarnych uwarunkowanych niezmiennością oraz stałością i porównamy ją ze stabilnością reżimów demokratycznych, których responsywność zakładać musi elastyczność. Idźmy jednak dalej: gdyby demokracje były całkowicie elastyczne, to popadałyby w rządy autorytarne; gdyby autorytaryzmy były całkowicie niezmienne, to upadałyby przy pierwszych problemach z zastępowalnością elity władzy. Pozwala to dojść do wniosku, że w każdym systemie występować muszą elementy stałe i elementy elastyczne; elementy statyczne i dynamiczne; wreszcie – elementy stabilne i niestabilne. Kilka przykładów analizowałem w tekście z Radu Carpem, gdzie zdecydowaliśmy się nazwać tę sytuację wielopłaszczyznowym podejściem do stabilności politycznej (multifaceted approach to political stability), wskazując przykłady, w których stabilność poszczególnych elementów systemu politycznego, mówiąc kolokwialnie, rozjeżdża się. Stabilność rządowa nie musi iść ramię w ramię ze stabilnością systemu politycznego jako całości; stabilny system partyjny nie musi implikować stabilności oficjalnych instytucji władzy; stabilny ład społeczny, nie musi posiadać stabilnej jego emanacji w postaci systemu politycznego i odwrotnie – stabilna fasada formy systemu politycznego, nie musi wynikać ze stabilnego ładu społecznego (Carp, Perlikowski, 2024). To, co szczegółowo opisuję w książce, ku mojej uciesze, spotkało się z kilkoma odpowiedziami w literaturze naukowej oraz z próbami wykorzystania tego podejścia jako ramy teoretycznej (Chmiel, 2024; Kwiatkowski, 2024; Bates, 2026). Jedno z ciekawszych nawiązań do tego tematu znaleźć można w najnowszej publikacji Maryany Prokop na temat stabilności rządowej Ukrainy. Wprowadzono tam pojęcie stabilności patchworkowej, jaką odznaczają się tak zwane reżimy hybrydalne. Reżimy te łączą w sobie elementy reżimów demokratycznych oraz autorytarnych. Dokładne ujęcie zaproponowane przez autorkę brzmi następująco: „Stabilność w reżimach hybrydalnych będzie bazować na patchworkowym połączeniu zarządzania kryzysami poprzez adaptację oraz kontrolę. Przekłada się to na to, że reżimy hybrydowe mogą być zdolne do adaptacji do zmieniających się warunków, ale zmiany te są kontrolowane przez elity w celu utrzymania władzy.” (Prokop, 2026). Stabilność tego typu jest w istocie mieszaniną niezmienności oraz elastyczności. Elementy statyczne są warunkowane przez elementy dynamiczne i odwrotnie – elementy dynamiczne warunkują również elementy statyczne. Ujęcie to jest zbliżone do tego, co wyżej zidentyfikowałem jako wielopłaszczyznowe podejście do stabilności politycznej. Wynika z tego jednak pewna komplikacja oraz wniosek do badań stabilności w ogóle. Maryana Prokop zauważa, że: „Zastosowanie metafory patchworku umożliwia zobrazowanie złożoności, niespójności i niejednoznaczności mechanizmów stabilizacyjnych w systemach oscylujących między demokracją a autorytaryzmem. Koncepcja ta, w odróżnieniu od klasycznych ujęć stabilności właściwych dla demokracji i autorytaryzmu, uwzględnia przenikanie się komponentów obu typów reżimu politycznego poprzez specyficzne formy legitymizacji, adaptacji i zarządzania konfliktami, charakterystyczne dla formacji hybrydalnych” (Prokop, 2026). Choć należy w pełni zgodzić się z tą obserwacją, to powstaje pytanie, czy z owym patchworkiem różnych rodzajów stabilności nie mamy do czynienia zasadniczo w każdym systemie politycznym, wyłączając skrajne przypadki totalitaryzmu, gdzie wyidealizowany element statyczny miał górować nad dynamicznymi, oraz przypadki totalnej niestabilności anarchizmu, gdzie elastyczność nie pozwalała na wytworzenie jakichkolwiek form instytucjonalnych. Jeśli jednak jest tak, że w większości systemów występuje to współgranie elementów statycznych i dynamicznych, to w nauce o polityce powinniśmy przyjrzeć się dokładniej tym współzależnościom. Występować mogą one nie tylko w systemie politycznym jako takim, ale na przykład w systemie prawa konstytucyjnego, gdzie niektóre elementy konstytucji są wyłączone z zakresu, który może być objęty zmianą i rewizją, a inne mogą być zmieniane zależnie od zakresu elastyczności danej konstytucji. W tym kontekście zmiana konstytucyjna jest współcześnie rozpatrywana jako nowe wyłaniające się pole badawcze politologii (Contiades, Fotiadou, 2021), a jej korelacja z innymi czynnikami stabilności politycznej wydaje się bez wątpienia warta bliższej analizy.

Wokół tego niejednoznacznego charakteru stabilności politycznej powstaje wiele pomysłów na oswojenie zjawiska niestabilności politycznej. Popularne jest współcześnie podejście, które głosi, że rolą analityków jest antycypowanie niestabilności i niwelowanie ich w zarodku (de Mesquita, Alastair, 2025), ale spotkać można również podejście bardziej radykalne, które głosi potrzebę ustanowienia nowej gałęzi władzy. Obok klasycznej egzekutywy, legislatywy i judykatywy, postuluje się powołanie gałęzi destabilizacyjnej, która miałaby zapobiegać stagnacji systemu politycznego i niepożądanej koncentracji władzy. Dziedzina ta miałaby być powiązana z uprawnieniami mającymi potencjał podważania ładu instytucjonalnego. Koncepcja ta związana jest z nurtem jurysprudencji zwanym Critical Legal Studies (Unger, 1987).

Jako główny wniosek z tego powierzchownego przeglądu zagadnienia można zaproponować podkreślenie ambiwalentnego charakteru pojęcia stabilności oraz rozpoznanie dynamizmu i zmienności, nie jako zagrożeń, ale jako immanentnych cech polityki, które powinny być brane pod uwagę we wszelkich projektach prawnych i instytucjonalnych. Jedną z kwestii tej natury jest pytanie o ład konstytucyjny i jego ewentualne modyfikacje (zwłaszcza w relacji do prawa UE), co w przypadku Polski staje się kwestią coraz częściej dyskutowaną w obiegu publicznym (Szczucki, 2025). Wiąże się z tym pytanie: czy sztywna konstytucja sprzyja stabilności politycznej, czy też można ją uzyskać bardziej efektywnie przy użyciu konstytucji elastycznej? Kwestia tutaj jedynie zasygnalizowana zasługuje bez wątpienia na pogłębione studia wokół stabilności systemów politycznych.

Więcej:

Perlikowski, Ł. (2023). Teoretyczne podstawy badania stabilności politycznej. Toruń: Wydawnictwo UMK.

Źródła:

Bates, C. A. (2026). „Łukasz Perlikowski. Teoretyczne podstawy badania stabilności politycznej. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, pp. 193.” Historia i Polityka, nr 56 (63), s. 141–145.; Carp, R., Perlikowski, Ł. (2024). Notes Towards a Multifaceted Approach to Political Stability. Polish Political Science Yearbook 2(53).; Chmiel, T. (2024). An Ontology of Political Stability. Athenaeum Polskie Studia Politologiczne 84(4):259-261.; Contiades, X., Fotiadou, A. (eds.) (2021). Routledge Handbook of Comparative Constitutional Change. London and New York: Routledge.; de Mesquita, B. B., Smith, A. (2025). Anticipating Instability. Assessing and Removing Risks before They Happened. The MIT Press.; Kwiatkowski, S. (2024). „Łukasz Perlikowski, Teoretyczne podstawy badania stabilności politycznej, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2023, ss. 193.” Dialogi Polityczne, T. 35.; Lefebvre, G., Perlikowski, Ł. (2026). Protest as a form of Participation. The Case of France. Athenaeum Polskie Studia Politologiczne.; Machiavelli, N. (2009). Rozważania nad pierwszym dziesięcioksięgiem Historii Rzymu Liwiusza. Warszawa: Wydawnictwo UW.; Mansfield, H. C. (2026). The Rise and Fall of Rational Control. Harvard University Press.; Perlikowski, Ł. (2019). How Does One Understand the Stability of Political Regimes from a Theoretical Point of View?. Politeja vol. 63.; Prokop, M. (2026). Stabilność rządowa jako kategoria analityczna. Funkcjonowanie Gabinetu Ministrów Ukrainy w latach 1996–2021. Studium przypadku. Kielce: Wydawnictwo UJK.; Szczucki, K. (2025). Tyrania praworządności. Fundacja Politikon.; Unger, R. M. (1987). Politics: A Work in Constructive Social Theory. Cambridge: Cambridge University Press.

#11 Ł. Perlikowski (28.03.2026). Meandry stabilności politycznej. https://lukaszperlikowski.pl/blog