Ł. Perlikowski: Futuro-politologia

Praktyki astrologiczne i wszelkie odmiany „czytania w przyszłości” są dalekie od ideału nauki, która zakotwiczyła się instytucjonalnie w intelektualnej ramie kultury zachodniej. Niemniej jednak, równolegle do naszej, wciąż istnieją kultury, w których nadal praktykuje się wróżbiarstwo, a jasnowidztwo jest postrzegane jako pełnoprawna działalność, która może przynieść wymierny efekt. Jakiego rodzaju korzyści można szukać w przewidywaniu przyszłości? Najbardziej prostolinijna odpowiedź mówi, że znajomość przyszłych wydarzeń może pomóc nam uniknąć błędów, zniwelować porażki czy też, ogólnie rzecz biorąc, zoptymalizować skutki, które mogą przynieść nasze decyzje. Ten efekt, choć wydaje się kluczowy w działalności wróżbiarskiej, w praktyce ma jednak drugorzędne znaczenie. Na pierwszy plan wysuwa się bowiem to, co faktycznie dzieje się podczas przepowiadania przyszłości. Pytając bowiem o to, co nadejdzie, oprócz spekulacji na temat przyszłych wydarzeń, uzyskujemy unikalną perspektywę skierowaną ku teraźniejszości. Jest to zatem ważne egzystencjalne doświadczenie, polegające na spojrzeniu na stan obecny życia danej jednostki z punktu widzenia wyobrażonej (mniej lub bardziej prawdopodobnej) przyszłości. Nie jest zatem do końca ważne, czy dana wróżba się spełni i czy faktycznie będzie tak, jak przepowiedziano, ale kluczowe staje się to, co myślę o aktualnym stanie rzeczy z perspektywy możliwych przyszłych sekwencji wydarzeń.

W politologii nieustannie trwa spór o to, która funkcja tej nauki jest dominująca. Czy jest to funkcja deskryptywna, której istotą jest opis zjawisk politycznych, czy jest to funkcja wyjaśniająca (eksplikacyjna), pogłębiająca wiedzę na temat związków przyczynowo-skutkowych, czy jest to wreszcie funkcja prognostyczna, dotycząca przewidywania rozwoju sytuacji i ciągów zdarzeń lub trendów politycznych. Ta ostatnia budzi najwięcej kontrowersji. Politolog bowiem chciałby różnić się w wyrafinowaniu swojego warsztatu metodologicznego od wróżbity, oraz chciałby zapewne oprzeć swoją wiedzę na bardziej wiarygodnych i namacalnych podstawach, jednocześnie dostarczając wiedzę o bardziej zbliżonym do pewności charakterze. Czy jest to możliwe? Jak pokazują przykłady historyczne, niektóre spekulacje okazały się zadziwiająco przystające do rzeczywistości, gdy spojrzy się na sytuację z odpowiedniej perspektywy czasowej.

Ważną dyscypliną, która z czasem coraz bardziej zyskuje na wiarygodności, jest futurologia. Książki pisane przed kilkoma dekadami pokazują w dobie szczytu rozwoju technologicznego swoją prawdziwą wartość i stanowią przykład niezwykle trafnych predykcji. Stanisław Lem w roku 1981 napisał książkę Golem XIV, w której wprost formułował problemy, których odzwierciedleniem są współczesne dylematy związane ze sztuczną inteligencją. „[…] gdy pojawiały się już programy, a tym samym maszyny, z którymi można było rozmawiać, a nie tylko grać w szachy czy otrzymywać zdawkowe informacje, sami twórcy tych programów nie pojmowali, co zaszło, gdyż spodziewali się – w dalszych fazach konstrukcji – ducha jako osobowości w maszynie" (Lem, 2021, s. 106). „Pojawili się wnet entuzjaści „maszynowej inteligencji” i bijąc się z programami, co miały, lecz nie chciały, rzetelnie myśleć, uznali najfałszywiej w świecie, że aby ją skrzesać, koniecznie należy uczłowieczyć maszynę, powtarzając w niej ludzki mózg i zmysły – tak wtedy, i tylko wtedy, ocknie się w niej duch, a może nawet i dusza.” (Lem, 2021, s 138). W powyższych fragmentach można znaleźć esencję dylematów związanych ze współczesnym rozwojem i recepcją owoców sztucznej inteligencji. Lem przestaje być fantastą, a staje się diagnostą problemów, które wyprzedził w swej twórczości o dekady.

To oglądanie przeszłych predykcji przyszłości, które nadeszły współcześnie, jest wielkim przywilejem naszej epoki. Spójrzmy na pole nauk o polityce w tej materii. W 1997 roku ukazała się jedna z najważniejszych książek geopolitycznych XX wieku autorstwa Zbigniewa Brzezińskiego pt. Wielka Szachownica. Wspominam o niej, bo pozwoliła mi osobiście doświadczyć, jak uwarunkowane są czasowo i kontekstualnie interpretacje literatury naukowej. Gdy czytałem ją pierwszy raz na studiach, w okolicach roku 2008, imperialna polityka Rosji objawiła się w pełnej sile w postaci inwazji na Gruzję. Był to dowód, że pewne stałe warunki geopolityczne determinują rozgrywkę na wielkiej szachownicy. Budziło jednak nadal moje wątpliwości przecenianie roli Ukrainy, która według autora miała stanowić sworzeń, wokół którego koncentrować będzie się globalna polityka mocarstw (Brzeziński, 1997). Wątpliwości wynikały przede wszystkim z tego, że jak uczyła historia dwóch wojen światowych, strefa zgniotu koncentrowała się głównie na obszarze Polski, a nie Ukrainy. Ponowna lektura Brzezińskiego po roku 2022, z oczywistych powodów, nie pozostawiała już wątpliwości co do dokładności i trafności jego predykcji. Dlaczego ta prognoza okazała się tak dokładna? Otóż autor nie analizował oderwanych od siebie skrawków materiałów faktograficznych, ani nie miał ambicji przewidywania poszczególnych zdarzeń. Posługiwał się natomiast elementarną wiedzą dotyczącą strategii państwa oraz biegłą znajomością logiki makroprocesów politycznych. Planowanie strategii jest przedsięwzięciem, które siłą rzeczy musi łączyć elementy prognostyczne, deskryptywne oraz eksplanacyjne. Strategia jest pewnego rodzaju, strukturą myślową, w której element czasowy traktowany jest inaczej, niż w potocznym sposobie myślenia o czasie. Jednym z czołowych współczesnych analityków, który zwraca na to uwagę w dobitny sposób, jest Bruce Bueno de Mesquita. Wychodząc z pozycji teorii gier, zauważa on, że: „Spośród wielu lekcji, jakie daje nam teoria gier, jedną ze szczególnie ważnych jest to, że przyszłość – a przynajmniej jej przewidywanie – może determinować przeszłość, być może nawet częściej niż przeszłość determinuje przyszłość” (de Mesquita, 2010, s. 29). Autor nazywa to zjawisko odwrotną przyczynowością, która w najprostszej postaci przejawia się tym, że oczekiwania co do konsekwencji decyzji mogą wpływać na same decyzje. Rama analityczna zaproponowana przez de Mesquitę zawiera pewne silne i kontrowersyjne założenie, że wiedza ekspercka, jakkolwiek nieodzowna na wielu płaszczyznach, okazuje się niewydolna w zakresie przewidywania i prognozowania zdarzeń. Analitycy polityki powinni skupiać się na formalnych modelach, które traktują dane jako materiał do opracowania, a nie jako wartość samą w sobie. Główną rolą takiej analityki jest antycypowanie niestabilności, z jakimi mogą borykać się państwa (De Mesquita, Smith, 2025).

Perspektywa, którą staram się tu w zarysie przedstawić, pokazuje, jak nieoczywista jest tematyka badań nad przyszłością oraz relacja tych badań z współczesnym kontekstem. Jednym z bardziej twórczych spojrzeń na tę problematykę można znaleźć w tak zwanej metodzie scenariuszowej (Kononiuk, Nazarko, 2014; Nacev, Perlikowski, 2022). Jak czytamy w literaturze: „Scenariusze nie są przewidywaniami ani prognozami, lecz raczej wizjami przyszłości. Wartość scenariuszy nie polega zatem na ich zdolności do przewidywania przyszłości, lecz na ich zdolności do dostarczania spostrzeżeń dotyczących teraźniejszości […] Obecnie powszechnie uznaje się, że scenariusze nie służą do przewidywania, lecz przedstawiają obrazy możliwych przyszłości i badają różne wyniki, jakie mogłyby nastąpić w przypadku zmiany podstawowych założeń, na przykład dotyczących działań politycznych”. (Rotmans, et al., 2000). Metoda scenariuszowa opisuje podstawowe założenia i model procesu, sposób przedstawiania przyszłości w scenariuszach oraz metodę tworzenia scenariuszy, w tym zalecane systemy wsparcia, techniki modelowania i źródła danych. Scenariusze nie są prognozami dotyczącymi przyszłości, lecz raczej przypominają symulacje niektórych możliwych wariantów jej rozwoju. Wykorzystuje się je zarówno jako metodę eksploracyjną, jak i narzędzie wspomagające podejmowanie decyzji, głównie w celu uwypuklenia różnic w stosunku do teraźniejszości oraz ujawnienia dostępnych opcji i ich potencjalnych konsekwencji. Metoda scenariuszowa jest prawdopodobnie jedną z głównych koncepcji i najczęściej stosowanych metod w prognozowaniu. Termin „scenariusz” został wprowadzony przez Hermana Kahna w latach 50. XX wieku w związku z badaniami wojskowymi i strategicznymi prowadzonymi przez Rand Corporation. Kahn stosował ten termin w odniesieniu do kwestii związanych z polityką publiczną Stanów Zjednoczonych, rozwojem międzynarodowym i obronnością (Kahn, 1960; Kahn, 1976).

Biorąc pod uwagę powyższą perspektywę, należy zauważyć, że przed naukami o polityce otwiera się współcześnie nowy kierunek, nazwijmy go roboczo futuro-politologią. Rozwijanie scenariuszy dotyczących przyszłości sztucznej inteligencji i jej wpływu na politykę może nam pomóc przygotować się na przyszłość, ale przede wszystkim może pozwolić lepiej zrozumieć naszą obecną sytuację. Nie jest zatem kluczowe przewidzieć to, jak rozwinie się AI w przyszłości, ale co myślimy o współczesnych problemach politycznych z perspektywy możliwych ścieżek rozwoju AI. Ujawnia się w ten sposób prawdziwa odwaga myślenia, którą doskonale streszcza tytuł jednej z książek Hermana Kahna: thinking about the unthinkable (Kahn, 1962).

Więcej:

Nacev, A., Perlikowski, Ł. (2022). Application of Scenario Method in Political Stability and Security. International Journal of Science and Arts - “IDEA” vol. 6 No 12, ss. 57-63.

Źródła :

Brzeziński, Z. (1997). The Grand Chessboard. American Primacy And Its Geostrategic Imperatives. New York: L Basic Books.; de Mesquita, B. B. (2010). Prediction. How to See and Shape the Future with Game Theory. London: Vintage.; de Mesquita, B. B., Smith, A. (2025). Anticipating Instability: Assessing and Removing Risks Before They Happen. The MIT Press.; Kahn, H. (1960). On Thermonuclear War, Princeton: Princeton University Press. 4.; Kahn, H. (1962). Thinking about the Unthinkable. New York.; Kahn, H. (1976). The Next Two Hundred Years: A Scenario for America and the World, New York: William Morrow. 5.; Kononiuk, A., Nazarko, J. (2014). Scenariusze w antycypowaniu i kształtowaniu przyszłości [Scenarios in anticipating and shaping the future]. Warszawa: Wolters Kluwer.; Lem, S. (2021). Golem XIV. Kraków: Wydawnictwo Literackie.; Rotmans, J., van Asselt, M., Anastasi, C., Greeuw, S., Mellors, J., Peters, S., Rothman, S., Rijkens, N. (2000). Visions for a Sustainable Europe. Futures vol. 32.

#17 Ł. Perlikowski (31.07.2026). Futuro-politologia. https://lukaszperlikowski.pl/blog