Słowackie manewry konstytucyjne

Przypadek współczesnej Słowacji skupia jak w soczewce problematykę związku stabilności politycznej z konstytucyjnym podłożem systemu politycznego. Napięcie między poszczególnymi gałęziami władzy jest najbardziej widoczne w kontekście zmian konstytucyjnych. Warto w tym miejscu zauważyć, że zmiany konstytucyjne są obecnie uznawane za autonomiczną dziedzinę badań na styku nauk politycznych i konstytucjonalizmu porównawczego (Contiades & Fotiadou, 2021). Analiza zmian konstytucyjnych wydaje się kluczowa dla zrozumienia napięć w ramach każdej demokracji konstytucyjnej, w której dochodzi do znaczących tarć między władzą wykonawczą a nakładanymi na nią ograniczeniami o proweniencji legalistycznej.

Proces znaczącej reformy słowackiego konstytucjonalizmu rozpoczął się w 2019 roku, kiedy to Trybunał Konstytucyjny (Ústavný súd) orzekł, że: „Podstawę dorozumianego rdzenia materialnego Konstytucji Republiki Słowackiej stanowią zasady państwa demokratycznego i prawnego, w tym zasada podziału władzy oraz związana z nią niezależność sądownictwa” (Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego Republiki Słowackiej z 30 stycznia 2019 r.) oraz że rdzeń ten nie może podlegać procesowi nowelizacji. Idea tego posunięcia nawiązuje do wzorca tzw. klauzul wieczności (Ewigkeitsklauseln) zawartych w niemieckim Grundgesetze. Klauzule tego rodzaju wprowadza się w celu nałożenia pewnych ograniczeń uprawnienia do wprowadzania zmian w artykułach konstytucji o nadzwyczajnym znaczeniu. Na Słowacji tego rodzaju klauzula została wprowadzona przez sam Trybunał Konstytucyjny, podczas gdy w Niemczech została oficjalnie zapisana w konstytucji (art. 79). Uzasadnienie tej decyzji wiązało się z koncepcją „niekonstytucyjnej zmiany konstytucji”, co oznacza, że zmiana naruszająca istotny rdzeń konstytucji nie może zostać skutecznie wprowadzona do konstytucji, a nadzór nad tego rodzaju sprawami sprawuje Trybunał Konstytucyjny.

Decyzja ta wywołała poruszenie na scenie politycznej z powodu tarcia między władzą ustawodawczą a sądowniczą, które leży u podstaw tego problemu. Rządząca koalicja wprowadziła poprawkę do konstytucji, ograniczającą uprawnienia Trybunału Konstytucyjnego w zakresie kontroli zmian w konstytucji. Mamy zatem do czynienia z sytuacją, w której Trybunał Konstytucyjny może wprawdzie kontrolować proceduralny aspekt zmiany konstytucji, ale nie ma prawa ingerować w jej treść merytoryczną. Posunięcie to stworzyło przestrzeń dla nieograniczonych zmian w fundamentalnych kwestiach dotyczących systemu politycznego Słowacji – sytuacja, która otwiera całą gamę możliwości manipulowania legalnym trzonem gmachu instytucji państwa.

Oprócz tego wewnętrznego aspektu funkcjonowania systemu państwa i prawa warto również wspomnieć, jak sytuacja ta rezonuje w stosunkach zewnętrznych. Relacje między sądownictwem UE a rządami państw członkowskich stanowią odrębny, autonomiczny obszar zainteresowań naukowych politologów i prawników. Ze względu na szeroki zakres zagadnień związanych z tą kwestią oraz jej ogromne znaczenie dla funkcjonowania systemów politycznych w całej Europie, pojawiła się pilna potrzeba ponownego zdefiniowania podstaw klasycznej doktryny politycznej, na której dotychczas opierał się porządek demokratyczno-liberalny. Przykładowo, w literaturze przedmiotu czytamy: „Obecnie obserwujemy ewolucję w sposobie rozumienia podziału władzy. Współczesny podział władzy nie ma charakteru trójdzielnego, lecz dwudzielny. Jedyną przeciwwagą dla sekcji władzy wykonawczej i ustawodawczej (władzy politycznej) jest władza sądownicza, której funkcja i rola są określone przez rządy prawa” (Leszczyński, 2019, s. 79–80). W tym wyłaniającym się nowym paradygmacie Unia Europejska reprezentowana jest przez władzę sądowniczą, która pełni funkcję przeciwwagi dla władzy wykonawczej, wspartej legitymacją parlamentarną. Z perspektywy systemu politycznego i porządku konstytucyjnego zderzenie między tymi dwoma gałęziami władzy jest nieuniknione ze względu na czynniki strukturalne (Perlikowski, 2024). Przejawia się to w licznych kontrowersjach między instytucjami politycznymi i prawnymi państw członkowskich, które stają w obliczu agendy Unii Europejskiej promowanej przez jej instrumenty władzy, wśród których sądownictwo staje się najbardziej wpływowe i skuteczne. Jednym z najbardziej oczywistych przykładów jest sytuacja w Polsce, gdzie doktryna nadrzędności prawa UE pozostaje w rażącej sprzeczności z art. 8 polskiej Konstytucji, który stanowi: „Konstytucja jest najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej” (Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, 1997, 2026). Sytuacja Słowacji znacznie różni się pod tym względem od przypadku polskiego, ponieważ kraj ten należy do grupy państw, których dokument konstytucyjny zawiera bezpośrednie odniesienie do warunków członkostwa w UE. Jak jasno stanowi art. 7: „Republika Słowacka może, na mocy traktatu międzynarodowego, który został ratyfikowany i ogłoszony w sposób określony w ustawie, lub na podstawie takiego traktatu, przekazać wykonywanie części swoich uprawnień Wspólnotom Europejskim i Unii Europejskiej. Akty prawnie wiążące Wspólnot Europejskich i Unii Europejskiej mają pierwszeństwo przed ustawami Republiki Słowackiej. Transpozycja aktów prawnie wiążących, które wymagają wdrożenia, odbywa się poprzez ustawę lub rozporządzenie rządu zgodnie z art. 120 ust. 2” (Konstytucja Republiki Słowackiej, 1992, 2026). Wspomniana wcześniej zmiana konstytucji, która utorowała Robertowi Fico drogę do przejęcia kontroli nad systemem politycznym, została odebrana jako skuteczne narzędzie kształtowania polityki konstytucyjnej. Choć ma ona wiele aspektów, najważniejszym elementem jest oręż władzy politycznej w postaci możliwości wprowadzania poprawek do konstytucji bez kontroli Trybunału. Niektórzy badacze postrzegają zmianę konstytucji jako podstawowe prawo wspólnoty demokratycznej do wyrażania własnej woli politycznej (Albert, 2022, s. 2020) i choć jest to trafna obserwacja z perspektywy ogólnej zasady, w przypadku Słowacji stanowi ona raczej pretekst do nadużyć. Tak zwana polityka konstytucyjna rządu Fico jest w pewnym sensie oderwana od dyskursu publicznego na Słowacji, co sprawia, że zmiana konstytucji staje się narzędziem w rękach rządzących, a nie wyrazem woli społeczności demokratycznej. Tak właśnie jest w przypadku zmian konstytucyjnych z września 2025 r., które uznają jedynie płeć biologiczną i definiują małżeństwo jako związek mężczyzny i kobiety. Wydaje się bowiem, że motywacją do wprowadzenia tych zmian było zamanifestowanie antyliberalnego nastawienia rządu, które współcześnie jest jednoznaczne z postawą antyunijną. Innym elementem wprowadzonym przez ostatnią nowelizację było przeformułowanie zasady legalności. Dodano, że ramy konstytucyjne tworzy nie tylko tekst konstytucji, ale także zasady i wartości. Był to ruch, który wyraźnie pociąga za sobą rozszerzony sposób interpretacji prawa, obejmujący nie tylko prawo pisane, ale także pewne zasady niepisane wynikające z ducha prawa. Wraz z przeformułowaniem zasady legalności wprowadzono akcentowanie suwerenności, zgodnie z którym państwo „zachowuje swoją suwerenność, w szczególności w kwestiach tożsamości narodowej”. Ponadto jasno stwierdzono, że traktaty i umowy międzynarodowe mają pierwszeństwo przed systemem prawnym Słowacji, ale pozostają podporządkowane najwyższemu autorytetowi prawnemu, jakim jest konstytucja.

Ten manewr konstytucyjny należy interpretować jako zjawisko uboczne procesu umacniania pozycji premiera. W szerszej perspektywie jest to wzajemne oddziaływanie między polityką UE w zakresie praworządności a władzą wykonawczą państw członkowskich, w ramach którego wartości traktuje się instrumentalnie jako elementy strategii politycznych. Z punktu widzenia wartości treść poprawki do konstytucji miała charakter nieliberalny, głównie dlatego, że agenda UE jest liberalna. W grę wchodzi właśnie utrzymanie kontroli politycznej i sprawowanie suwerennej władzy nad państwem. Dlatego poprawki zostały włączone do konstytucji jako kompleksowy zestaw elementów dotyczących obu obszarów: poszanowania tradycji i zaakcentowania suwerenności narodowej.

Przypadek Słowacji ilustruje szerszy trend w UE, w którym centralnym elementem polityki jest konflikt między władzami wykonawczymi państw narodowych a ponadnarodowymi organami sądowymi. Warto zauważyć jak istotną dziedziną badań w politologii i prawie konstytucyjnym stają zmiany konstytucyjne. Chociaż kojarzą się one głównie z formalnymi zasadami procesów nowelizacji, należy do nich podchodzić z pewną wiedzą kontekstową, co wyraźnie widać na przykładzie Słowacji w dobie rządów Fico.

Więcej: Perlikowski, Ł., Banasiak, M. (2027). Illiberal Challenges to the Rule of Law and EU Legal Supremacy: Prime-ministerialization in Robert Fico’s Slovakia (forthcoming).

Źródła :

Albert, R. (2022). The World’s Most Difficult Constitution to Amend?, California Law Review. Vol. 110, pp. 2005-2022.; Contiades, X., Fotiadou, A. (eds.) (2021). Routledge Handbook of Comparative Constitutional Change. London and New York: Routledge.; Leszczyński, L. (ed.) (2019). Wykładnia prawa Unii Europejskiej. Warszawa: C. H. Beck.; Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego Republiki Słowackiej, sygn. akt PL. ÚS 21/2014 z 30 stycznia 2019 r.; Perlikowski, Ł. (2024). The Rule of Law and Populism Interdependencies: The Perspective of Political Stability. Studia Politica. Romanian Political Science Review, 24(2), pp. 311-332.; Šipulová, K., Steuer, M. (2023). From minimalism to the substantive core and back: The Slovak constitutional court and (the lack of) constitutional identity. In: The Jurisprudence of particularism: National identity claims in central Europe. Hart Publishing, Oxford.; Steuer, M. (2026). Rule of Law Minimalism and the Fear of ‘Politics’: The Slovak Constitutional Court amidst the Illiberal Surge. International Journal for the Semiotics of Law 39, 103–126.

#15 Ł. Perlikowski (30.05.2026). Słowackie manewry konstytucyjne. https://lukaszperlikowski.pl/blog

Ł. Perlikowski: Słowackie manewry konstytucyjne