Macron i granice pacyfikacji społecznej

Ostatnie wydarzenia, których doświadcza Republika Francji, zachęcają nas do zbadania nie tylko dynamiki mobilizacji i jej konsekwencji dla społeczeństwa francuskiego, ale przede wszystkim instytucjonalnych reakcji na obywatelską kontestację. Ruch protestu rozpoczął się we wrześniu 2026 roku w liceum Saint-Exupéry w Créteil, w reakcji na niedobory kadry nauczycielskiej i pogarszające się warunki nauczania. Początkowo lokalna i spontaniczna, mobilizacja szybko rozprzestrzeniła się na cały kraj, głównie za pośrednictwem mediów społecznościowych. Dnia 6 października w demonstracjach wzięło udział około 266 000 osób, według szacunków władz, w porównaniu z 450 000 osób według szacunków organizatorów. Około 160 000 osób wzięło udział w kolejnym dniu mobilizacji. Ich żądania dotyczyły przede wszystkim zwiększenia zasobów ludzkich i materialnych, problemu przepełnionych sal lekcyjnych, pogorszenia stanu infrastruktury szkolnej oraz sprzeciwu wobec Parcoursup, krajowej platformy rekrutacji na studia wyższe.

Początkowo zdecentralizowany ruch stopniowo zyskiwał poparcie związków zawodowych i partii politycznych, zwłaszcza La France Insoumise (Francja Nieugięta). Chociaż większość zgromadzeń przebiegała pokojowo, w miastach dochodziło również do aktów przemocy, wandalizmu i starć z organami ścigania. Według Ministerstwa Sprawiedliwości, między 28 września a 8 października zatrzymano 6877 osób, z czego 86% stanowili nieletni (Ministère de la Justice, 2026). Wydarzenia te wpisują się w serię protestów, które naznaczyły prezydenturę Emmanuela Macrona, w tym ruch Żółtych Kamizelek z 2018 roku, zamieszki po śmierci Nahela Merzouka w 2023 roku oraz mobilizacje rolników. Pomimo odmiennych postulatów i form działania, ruchy te mają kilka wspólnych cech: początkowo spontaniczny charakter, rozprzestrzenianie się za pośrednictwem mediów społecznościowych oraz często pojawianie się poza tradycyjnymi ramami reprezentacji politycznej (Perlikowski, Lefebvre, 2026).

Ta ewolucja podważa same fundamenty Piątej Republiki i jej stabilność. Jak reżim zbudowany wokół silnej władzy wykonawczej, uosabianej przez prezydenta, może odpowiedzieć na wyzwanie, które w szczególności podważa tradycyjne mechanizmy reprezentacji? Co więcej, czy władza, która rości sobie prawo do bezpośrednich relacji z narodem, może rządzić w sposób zrównoważony bez przywrócenia wiarygodnych mechanizmów mediacji między obywatelami a instytucjami?

Piąta Republika narodziła się w wyniku poważnego kryzysu politycznego, kiedy to 13 maja 1958 roku, w okolicznościach wojny algierskiej i niestabilności rządowej, zamach stanu w Algierze doprowadził do utworzenia Komitetu Ocalenia Publicznego pod przewodnictwem generała Massu, który domagał się powrotu do władzy generała de Gaulle’a. W tym świetle de Gaulle jawił się jako wybraniec opatrznościowy („najznakomitszy z Francuzów”), zdolny przywrócić autorytet państwa i położyć kres trudnościom instytucjonalnym Czwartej Republiki. Chociaż jego powrót był spowodowany wydarzeniami w Algierze i zagrożeniem militarnym, de Gaulle formalnie doszedł do władzy drogą parlamentarną, a jego rząd został powołany 1 czerwca 1958 roku. Nowa konstytucja została następnie zatwierdzona w referendum 28 września, przy prawie 80% oddanych głosów.

Proces ten ilustruje fundamentalną cechę francuskiej tradycji politycznej: dążenie do bezpośredniej legitymizacji przez lud, która miałaby przezwyciężyć podziały partyjne i tradycyjne mechanizmy mediacji parlamentarnej. Postać człowieka opatrznościowego powraca we francuskiej wyobraźni politycznej, odziedziczonej w szczególności po tradycji bonapartystycznej. Opiera się ona na idei, że przywódca, przedstawiający się jako osoba ponad interesami partyjnymi, byłby zdolny do ucieleśnienia woli narodu i rozwiązania kryzysu, z którym istniejące instytucje nie były już w stanie sobie poradzić (Garrigues, 2022). Personalizacja władzy, wykazująca pokrewieństwo z pewnymi mechanizmami populizmu, nie tylko jako ideologii sensu stricto, ale przede wszystkim jako stylu politycznego opartego na ucieleśnieniu ludu i wynikającej z tego legitymizacji, a także na krytyce pośredników i dążeniu do bezpośredniej relacji między rządzącymi a rządzonymi (Moffitt, Tormey, 2014).

Konstytucja z 1958 roku, a następnie ustanowienie powszechnych wyborów prezydenckich w 1962 roku, stopniowo utrwaliły tę centralną pozycję głowy państwa. Francuska praktyka instytucjonalna stopniowo sprzyjała dominacji prezydenta, która wykracza poza formalną równowagę między władzą wykonawczą a ustawodawczą (Villiers, 1976; Vidal-Naquet, 2024). Uosobienie władzy i wykorzystanie referendum jako instrumentu legitymizacji prezydenta zostało szybko potępione przez François Mitteranda, który określił to mianem „permanentnego zamachu stanu” (Mitterrand, 1964).

Ta personalizacja władzy i bezpośrednia relacja z ludem charakteryzowały jego prezydenturę aż do rezygnacji w 1969 roku. Rok po protestach w maju 1968 roku, początkowo zainicjowanych przez studentów, a następnie przekształconych w ruch ogólnokrajowy, de Gaulle ustąpił z urzędu po niepowodzeniu referendum. Legitymacja społeczna, która zapewniła mu powrót w 1958 roku, doprowadziła do jego odejścia jedenaście lat później. Referendum stanowiło zatem nie tylko instrument legitymizacji prezydenta, ale także – gdy głowa państwa zobowiązała się do wzięcia odpowiedzialności za wynik – autentyczny środek sankcji moralnej i politycznej.

W 2005 roku, przełomowym roku we współczesnej historii politycznej Francji, Francuzi odrzucili projekt traktatu ustanawiającego Konstytucję dla Europy z wynikiem 54,67% głosów. Trzy lata później, aby obejść niepowodzenie referendum, Parlament ratyfikował Traktat Lizboński, prawnie odrębny, ale zawierający szereg postanowień instytucjonalnych poprzedniego tekstu. Ten epizod podsycił poczucie demokratycznego wywłaszczenia wśród części społeczeństwa. Należy również zauważyć, że od 2005 roku nie odbyło się żadne referendum ogólnokrajowe (Sliwa Ruiz i in., 2023). Sytuację tę potępiają dwaj kandydaci populistyczni, Jean-Luc Mélenchon i Marine Le Pen, którzy wzywają do „rewolucji referendalnej” (Le Pen, 2022; LFI, 2022).

Nasuwa się zatem pytanie, co stanie się z tą bezpośrednią relacją między głową państwa a narodem, stanowiącą fundament praktyk instytucjonalnych Piątej Republiki, gdy ten ostatni zostanie zaproszony do wyrażenia swoich poglądów, ale niekoniecznie będzie dysponował środkami umożliwiającymi mu wpływanie na decyzję polityczną lub jej sankcjonowanie.

Wybór Emmanuela Macrona w 2017 roku ożywił tę tradycję opatrznościowej postaci poprzez dyskurs, który zerwał z tradycyjnymi partiami i przekroczył podział na lewicę i prawicę, pomimo jego przynależności do elit politycznych i administracyjnych. To podejście ma wymiar populistyczny, który nie opiera się przede wszystkim na ideologii antyestablishmentowej, lecz raczej na szczególnym sposobie mobilizacji i legitymizacji politycznej. Stawiając w kontraście odnowę i stare formy polityczne, Emmanuel Macron dąży do zbudowania uprzywilejowanej relacji z obywatelami, opartej na obietnicy przekroczenia interesów partyjnych. Podejście to zostało określone jako „technokratyczny populizm”, łączący retorykę antyestablishmentową z legitymizacją opartą na wiedzy fachowej. Paradoksalnie, Macron, sam będący produktem elit, potępia przede wszystkim tradycyjne partie, a nie elity administracyjne i gospodarcze (Perottino, Guasti, 2020). Ta interpretacja, z innej perspektywy, wpisuje się w koncepcję „skrajnego centrum” rozwiniętą przez historyka Pierre’a Sernę. Według niego, skrajne centrum nie oznacza pozycji ideologicznej równoodległej od skrajności, lecz raczej tradycję polityczną charakteryzującą się w szczególności dążeniem do przełamania podziałów partyjnych, dominacją silnej władzy wykonawczej oraz tendencją do dyskwalifikowania opozycji w imię umiarkowania, porządku lub interesu ogólnego (Serna, 2019).

Za retoryką umiaru i pragmatyzmu kryje się silnie wertykalna koncepcja władzy, w której przekraczanie podziałów partyjnych służy również uzasadnieniu centralnej pozycji władzy wykonawczej, co jest szczególnie widoczne we francuskim systemie trójpartyjnym po rozwiązaniu parlamentu w 2024 roku. Populistyczny wymiar macronizmu przejawia się zatem nie tyle w jego orientacji ideologicznej, co w sposobie konstruowania i inscenizacji relacji między prezydentem a obywatelami – z pominięciem struktur partyjnych, osobistym ucieleśnieniem odnowy i obietnicą bardziej bezpośredniego wyrażania woli ludu. Do tego stopnia, że już w 2017 roku historyk Jean Garrigues opisał dyskurs Macrona jako połączenie „mesjańskiej mitologii i demokracji partycypacyjnej”, plasujące się gdzieś pomiędzy de Gaulle’em a Ségolène Royal (Garrigues, 2017). Ten gaullistowski rodowód jest wyraźnie eksponowany przez Emmanuela Macrona, nawet w jego oficjalnym portrecie, na którym generał ma otwarte na biurku „Wspomnienia wojenne”.

Ta kreacja wizerunku władzy prezydenckiej ujawnia jednak fundamentalną sprzeczność w obecnej sytuacji politycznej kraju: podczas gdy Macron deklaruje bezpośrednią relację z narodem poprzez silną personalizację swojej roli, współczesne ruchy społeczne również dążą do bezpośredniego uczestnictwa, ale właśnie poprzez odrzucenie tej wertykalności władzy. To napięcie historycznie przenika francuską kulturę polityczną, rozdartą między poszukiwaniem opatrznościowej postaci ucieleśniającej władzę państwową a rosnącym dążeniem do bardziej horyzontalnej demokracji (Garrigues, 2022). Ta opozycja między wertykalnością prezydenta a horyzontalnymi aspiracjami demokratycznymi przejawia się właśnie w pojawianiu się spontanicznych ruchów protestu, poza tradycyjnymi strukturami reprezentacji.

W naszej poprzedniej pracy argumentowaliśmy, że spontaniczne demonstracje stanowią pełnoprawną formę uczestnictwa obywatelskiego, właśnie dlatego, że pozwalają obywatelom na interweniowanie w sferze publicznej poza ustalonymi ramami instytucjonalnymi (Lefebvre, Perlikowski 2026). Jednak ta autonomia ma również pewne ograniczenia. O ile odrzucenie struktur partyjnych i związkowych pozwala ruchom zachować spontaniczność i horyzontalny charakter, o tyle utrudnia wyłonienie się uznanych przedstawicieli zdolnych do agregowania żądań i negocjowania z władzami publicznymi (Lefebvre, Perlikowski 2025).

Prowadzi to do paradoksalnej sytuacji: demonstranci odrzucają pośredników politycznych, ale mają trudności z wypracowaniem zbiorowej reprezentacji na tyle ustrukturyzowanej, by przekształcić ich żądania w propozycje negocjacyjne. Władza wykonawcza może wówczas przedstawić się jako bezpośredni interlokutor protestu faktycznie skierowanego przeciwko niej, organizując własne procedury dialogu i partycypacji. W tym kontekście, podczas Wielkiej Debaty Narodowej ujawniono pewne skandale dotyczące weryfikacji przez władzę wykonawczą osób rozmawiających z Prezydentem Republiki.

Innymi słowy, zanik lub osłabienie tradycyjnej mediacji nie eliminuje potrzeby reprezentacji i negocjacji. Wręcz przeciwnie, wzmacnia rolę władzy wykonawczej w definiowaniu zasad partycypacji obywatelskiej.

Ruch Żółtych Kamizelek jest szczególnie wymownym przykładem. Powstały w listopadzie 2018 roku wokół postulatów podatkowych i socjalnych, zwłaszcza dotyczących ceny ropy naftowej, ten spontaniczny ruch stopniowo przekształcił się w bardziej ogólne wyzwanie dla funkcjonowania demokracji przedstawicielskiej. Jednym z jego głównych postulatów jest Referendum z Inicjatywy Obywatelskiej (RIC), umożliwiające obywatelom bezpośredni udział w podejmowaniu decyzji publicznych (Perlikowski i Lefebvre, 2026).

W obliczu ciągłej mobilizacji, Emmanuel Macron ogłosił w styczniu 2019 roku Wielką Debatę Narodową. Przez kilka miesięcy prezydent odbywał serię podróży po Francji, uczestnicząc w długich spotkaniach publicznych, podczas których setki tysięcy głosów zbierano online lub w zeszytach obywatelskich otwartych w ratuszach. Reakcja instytucjonalna była niezwykła w swojej formie. Prezydent nie tylko przekazał dialog swojemu rządowi; osobiście stał się jego centralnym aktorem, mnożąc publiczne wymiany zdań i nawiązując bezpośrednie relacje z obywatelami (Buge, Morio, 2019).

To podejście jest zgodne z opisaną wcześniej francuską tradycją prezydencką. Głowa państwa jawi się jednocześnie jako uosobienie władzy i główny jej interlokutor, którego zadaniem jest rozwiązanie kryzysu (Collard, 2025). Jednak ograniczenia tego uczestnictwa szybko stały się oczywiste. Chociaż Wielkiej Debacie Narodowej towarzyszyły liczne środki fiskalne i socjalne, referendum z inicjatywy obywatelskiej, kluczowe żądanie ruchu Żółtych Kamizelek nie zostało przyjęte. Mówiąc szerzej, demokratyczny zakres mechanizmu i jego zdolność do reprezentowania aspiracji protestujących były przedmiotem krytyki (Ehs, Mokre, 2021; Monnery, Wolff, 2023). Los notatników obywateli ilustruje również trudności napotykane w przekształcaniu opinii publicznej w proces podejmowania decyzji publicznych.

W innym kontekście Emmanuel Macron również zorganizował w kwietniu 2019 roku konwencję obywatelską na rzecz klimatu. Konwencja ta ma ten sam cel, jakim jest odnowa demokratycznego uczestnictwa. Złożona ze 150 losowo wybranych obywateli, w czerwcu 2020 roku zaowocowała propozycjami mającymi na celu redukcję emisji gazów cieplarnianych we Francji. Emmanuel Macron początkowo zobowiązał się do przekazywania swoich propozycji „bez filtrowania”, z kilkoma wyjątkami (Prezydencja Republiki, 2020). Jednak, chociaż kilka rekomendacji doprowadziło do podjęcia działań legislacyjnych lub regulacyjnych, ich wdrożenie pozostało nierównomierne, czasami częściowo lub znacząco zmodyfikowane. Nie można zatem powiedzieć, że Konwencja pozostała bez konsekwencji. Niemniej jednak władza wykonawcza zachowała znaczną swobodę w wyborze i wdrażaniu propozycji obywateli w życie (Galván Labrador i Zografos, 2024).

Paradoks polega zatem nie tyle na braku konsultacji, co na rozdźwięku między wyrażeniem woli obywateli a jej rzeczywistym wpływem na proces decyzyjny. Trudność ta została również podkreślona przez Trybunał Obrachunkowy w raporcie z września 2026 r. dotyczącym mechanizmów partycypacji obywatelskiej. Doceniając poczynione postępy i jakość szeregu procedur, instytucja ta zauważa istotne ograniczenia dotyczące wyboru tematów, monitorowania wniosków oraz oceny ich wpływu na decyzje, i podkreśla potrzebę wzmocnienia „odpowiedzialności”, czyli obowiązku władz publicznych do wyjaśniania działań następczych podejmowanych w odpowiedzi na uwagi obywateli, również w przypadku, gdy nie są one uwzględniane (Trybunał Obrachunkowy, 2026).

Konsultacje mogą zatem jawić się zarówno jako innowacja w demokracji bezpośredniej, jak i instrument stabilizacji politycznej, zdolny do tymczasowego zamrożenia protestów bez konieczności zmiany dynamiki władzy, która je wywołała. Niedawna reakcja rządu na protesty licealistów w październiku 2019 roku wykazuje pod tym względem wiele podobieństw do reakcji na ruch „żółtych kamizelek”. W obliczu rosnącej liczby blokad i zgromadzeń, Ministerstwo Edukacji Narodowej ogłosiło 6 października rozpoczęcie konsultacji krajowych na rządowej platformie Agora. Pod szyldem „Uczniowie liceów: Twój głos ma znaczenie” zaproszono uczniów do zgłaszania swoich obaw i propozycji. Należy jednak zachować ostrożność w porównywaniu z rokiem 2019. W przeciwieństwie do Wielkiej Debaty Narodowej, konsultacje te nie są prowadzone bezpośrednio przez Prezydenta Republiki, osłabionego utratą większości w 2022 i 2024 roku (Różycki, Lefebvre, 2025; Lefebvre, 2026), lecz przez Ministerstwo Edukacji Narodowej. Co więcej, ich wnioski nie są jeszcze znane i ocena ich skuteczności byłaby przedwczesna, ale prawdopodobne jest, że wynik będzie podobny do tego z 2019 roku.

Niemniej jednak oba epizody mają podobną logikę instytucjonalną: w obliczu początkowo spontanicznego protestu władza wykonawcza organizuje proces wyrażania opinii przez obywateli, obiecuje przeanalizować jego wnioski i zachowuje kontrolę nad ostatecznie podjętymi decyzjami. Nasuwa się zatem pytanie: czy mechanizmy te odzwierciedlają trwałą transformację sposobów uczestnictwa demokratycznego, czy też są przede wszystkim mechanizmami ustępstw, które pozwalają na tymczasowe przywrócenie dialogu? Ich funkcja polityczna może leżeć właśnie w tej niejednoznaczności. Uznając legitymację obywatelskiej ekspresji, władze publiczne pomagają rozładowywać bezpośrednie napięcia. Strategia ta może zatem przynieść krótkoterminowe rezultaty, bez rozwiązywania problemów strukturalnych, które napędzają kolejne mobilizacje.

Ten ciąg protestów i reakcji instytucjonalnych może rzucić światło na wielowymiarowe podejście do stabilności politycznej opracowane przez Carpa i Perlikowskiego. Stabilność rządowa, instytucjonalna i społeczna niekoniecznie pokrywają się. System polityczny może zachować znaczną ciągłość konstytucyjną, doświadczając jednocześnie niestabilności rządowej i ciągłych napięć społecznych (Carp, Perlikowski, 2024). Francja stanowi szczególnie interesujący przykład tego zjawiska. Zaprojektowane, jak widzieliśmy, w celu zagwarantowania stabilności władzy wykonawczej, instytucje Piątej Republiki, oparte na silnej relacji między głową państwa a narodem, przetrwały liczne kryzysy, jak dotąd nie doświadczając zerwania konstytucyjnego. Jednakże fragmentacja parlamentu, osłabienie tradycyjnych partii, wzrost spontanicznych mobilizacji i nieszczere obietnice demokracji bezpośredniej, promowane przez Emmanuela Macrona, wskazują na narastające napięcia w mechanizmach reprezentacji politycznej. W związku z tym pozorna stabilność instytucji nie wystarcza, aby zapobiec głębszemu procesowi destabilizacji, charakteryzującemu się stopniową erozją ich legitymizacji i zdolności adaptacyjnych, niekoniecznie prowadząc do ich upadku (Prokop, 2026).

Francja mogłaby zatem znaleźć się w sytuacji pośredniej – pomimo swojej konstytucyjnej ciągłości, instytucje Piątej Republiki coraz częściej kwestionują swoją zdolność do zrównoważonego reagowania na napięcia polityczne i społeczne. Rosnąca liczba konsultacji obywatelskich mogłaby wówczas stanowić formę adaptacji instytucjonalnej, niekoniecznie zmieniając mechanizmy reprezentacji czy równowagę sił. To właśnie w tej rozbieżności między stabilnością instytucjonalną a zdolnością adaptacji tkwi potencjalna kruchość reżimu. Tę kruchość opisuje również skrajnie lewicowy kandydat Jean-Luc Mélenchon, który opowiada się za nadejściem Szóstej Republiki skoncentrowanej na bardziej bezpośrednim udziale obywateli.

Podsumowując, o ile Piąta Republika została zbudowana wokół obietnicy przywrócenia autorytetu państwa i przezwyciężenia podziałów parlamentarnych Czwartej Republiki, o tyle ta koncepcja władzy, ucieleśniona w postaci opatrznościowego przywódcy, historycznie opiera się na uprzywilejowanej relacji między głową państwa a narodem. Pod wpływem Emmanuela Macrona tradycja ta została ożywiona. Poprzez retorykę przekraczania podziałów partyjnych, odnawiania klasy politycznej i angażowania się w bezpośredni dialog z obywatelami, macronizm wykazuje cechy, które literatura określa jako populistyczne.

Kolejność kryzysów społecznych zdaje się jednak uwypuklać potencjalne ograniczenia tej koncepcji władzy. Podczas gdy ruchy spontaniczne wyrażają rosnące aspiracje do bezpośredniego udziału w życiu politycznym, zwłaszcza poprzez referenda, mechanizmy wdrożone w celu zaspokojenia ich żądań pozostają niewystarczające i w dużej mierze kontrolowane przez władze publiczne. Wielka Debata Narodowa, zeszyty skarg, Konwencja Obywatelska na rzecz Klimatu, a ostatnio konsultacje z uczniami szkół średnich z 2026 roku, świadczą o tym napięciu. Stanowią one autentyczne instrumenty obywatelskiej ekspresji, ale ich wpływ polityczny ostatecznie zależy od konsekwencji, jakie rząd im nada. W przeciwieństwie do referendum z 1969 roku, które doprowadziło de Gaulle'a do rezygnacji po powszechnym odrzuceniu, konsultacje te nie wiążą się bezpośrednio z odpowiedzialnością polityczną głowy państwa. Krytyka ta, potępiona przez niektórych obserwatorów politycznych, przywołuje słynne zdanie Gambetty: „trzeba się poddać albo zrezygnować” (1877).

Wyzwaniem nie jest jednak przekształcenie każdej konsultacji w referendum, lecz umożliwienie obywatelom znalezienia autentycznego wyrazu politycznego. O ile spontaniczne demonstracje mogą świadczyć o żywotności demokracji, niezdolność instytucji do zapewnienia trwałej odpowiedzi na protesty grozi w dłuższej perspektywie osłabieniem ich legitymacji i stabilności reżimu politycznego.

Jeden z paradoksów macronizmu tkwi zatem w pragnieniu pogodzenia pionowej struktury władzy z obietnicą poziomego uczestnictwa: danie ludziom głosu przy jednoczesnym zachowaniu kontroli nad realizacją polityczną tej obietnicy. Chociaż podejście to jak dotąd zdawało się działać i tymczasowo łagodziło napięcia i żądania społeczne, mamy prawo zastanawiać się, jak długo utrzyma się ta strategia zwlekania i ambiwalencja.

Więcej:

Lefebvre, G., & Perlikowski, Ł. (2026). Protest as a form of civic participation: The case of France. Athenaeum. Polish Political Science Studies, 91(3), 211–228. https://doi.org/10.15804/athena.2026.91.12 Lefebvre, G. (2026). Paradoks Macrona: Niepopularny prezydent, popularny przywódca wojenny. Łukasz Perlikowski – Blog. https://lukaszperlikowski.pl/Paradoks_Macrona

Lefebvre, G., & Perlikowski, Ł. (2025). Słońce Republiki ma się ku zachodowi? Łukasz Perlikowski – Blog. https://lukaszperlikowski.pl/g-lefebvre-l-perlikowski-slonce-republiki-ma-sie-ku-zachodowi

Źródła :

Beuve-Méry, A. (2017, 2 mai). Le discours d’Emmanuel Macron, entre de Gaulle et Ségolène Royal. Le Monde. https://www.lemonde.fr/election-presidentielle-2017/article/2017/05/02/le-discours-d-emmanuel-macron-entre-de-gaulle-et-segolene-royal_5121135_4854003; Buge, É., & Morio, C. (2019). Le Grand débat national, apports et limites pour la participation citoyenne. Revue du droit public, (5), 1205–1238. https://droit.cairn.info/revue-revue-du-droit-public-2019-5-page-1205?lang=fr; Carp, R., & Perlikowski, Ł. (2024). Notes towards a multifaceted approach to political stability. Polish Political Science Yearbook, 53(2), 5–14. https://doi.org/10.15804/ppsy202413; Collard, S. (2025). Democracy in France under Emmanuel Macron: From a crisis of representation to a crisis of regime? In S. Collard (Ed.), Revolution revisited: Emmanuel Macron and the limits of political change in France (pp. 41–64). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003323259-3; Cour des comptes. (2026). Les dispositifs de participation citoyenne à la décision publique [Rapport public]. https://www.ccomptes.fr/fr/publications/les-dispositifs-de-participation-citoyenne-la-decision-publique; de Villiers, M. (1976). La Ve République et le régime semi-présidentiel. La Revue administrative, 29(174), 589–600. https://www.jstor.org/stable/40767636; Ehs, T., & Mokre, M. (2021). Deliberation against participation? Yellow Vests and Grand Débat: A perspective from deliberative theory. Political Studies Review, 19(2), 186–192. https://doi.org/10.1177/1478929920940947; Galván Labrador, A., & Zografos, C. (2024). Empowerment and disempowerment in climate assemblies: The French citizens’ convention on climate. Environmental Policy and Governance, 34(4), 414–426. https://doi.org/10.1002/eet.2093; Garrigues, J. (2022). La figure de l’homme providentiel (entretien réalisé par N. Roussellier). Études, 2022(3), 33–42. https://doi.org/10.3917/etu.4291.0033; La France insoumise. (2022). Programme – Chapter 1: Power to the People, Section 4: A Republic that Enables Popular Intervention; Le Monde. (2026, 13 octobre). French high-school protests: How many people have been arrested? [Vidéo].https://www.lemonde.fr/en/videos/video/2026/10/13/french-high-school-protests-how-many-people-have-been-arrested_6758568_108.html; Le Pen, M. (2022). Proportional representation, referendum, seven-year presidential term: Marine Le Pen outlines her programme ahead of the election.; Ministère de l’Éducation nationale. (2026, 6 octobre). Ouverture de la consultation nationale lycéenne : Lycéennes, lycéens, vous avez la parole [Communiqué de presse]. https://www.education.gouv.fr/ouverture-de-la-consultation-nationale-lyceenne-lyceennes-lyceens-vous-avez-la-parole-506152; Mitterrand, F. (1964). Le Coup d’État permanent. Plon.; Moffitt, B., & Tormey, S. (2014). Rethinking populism: Politics, mediatisation and political style. Political Studies, 62(2), 381–397. https://doi.org/10.1111/1467-9248.12032; Monnery, B., & Wolff, F.-C. (2023). Is participatory democracy in line with social protest? Evidence from the French Yellow Vests movement. Public Choice, 197(1–2), 283–309. https://doi.org/10.1007/s11127-023-01105-5; Perottino, M., & Guasti, P. (2020). Technocratic populism à la française? The roots and mechanisms of Emmanuel Macron’s success. Politics and Governance, 8(4), 545–555. https://doi.org/10.17645/pag.v8i4.3412; Présidence de la République. (2020). Le président Emmanuel Macron répond aux 150 citoyens de la Convention citoyenne pour le climat. Élysée. https://www.elysee.fr/emmanuel-macron/2020/06/29/le-president-emmanuel-macron-repond-aux-150-citoyens-de-la-convention-citoyenne-pour-le-climat; Prokop, M. (2026). Political destabilization as a conditional and processual phenomenon: Between stability, instability and adaptation of the political system. Reality of Politics, 7–23. https://doi.org/10.15804/rop2026201; Różycki, B., & Lefebvre, G. (2025). November 11 under two flags: A comparative analysis of officials’ speeches on World War I end commemorations in Poland and France. Świat Idei i Polityki. https://doi.org/10.34767/SIIP.2025.02.07; Serna, P. (2019). L’extrême centre ou le poison français : 1789–2019. Champ Vallon.; Sliwa Ruiz, S., Linsi, L., & Jaupart, P. (2023). Voter disenchantment in the aftermath of the 2005 EU constitutional referendum in France. Politics and Governance, 11(3), 16–28. https://doi.org/10.17645/pag.v11i3.6675; Vidal-Naquet, A. (2024). Perspective historique. La Constitution de la Ve République, un esprit, des institutions, une pratique ? Studia Politologiczne, 71, 155–164. https://doi.org/10.33896/SPolit.2024.71.10; Ministère de la Justice. (2026). Bilan judiciaire des violences urbaines en marge du mouvement lycéen [Communiqué de presse]. https://www.justice.gouv.fr/actualites/espace-presse/bilan-judiciaire-violences-urbaines-marge-du-mouvement-lyceen-0

#21 G. Lefebvre (14.10.2026). Macron i granice pacyfikacji społecznej. https://lukaszperlikowski.pl/blog

G. Lefebvre: Macron i granice pacyfikacji społecznej