Polityzacja sądów – czy Francja idzie w ślady Polski?

Nadchodzące wybory prezydenckie we Francji prawdopodobnie będą bezprecedensowe. Według najnowszych sondaży Ifop z 20 października 2026 r., po szczególnie kontrowersyjnych demonstracjach we wrześniu i październiku, kandydaci określani przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych mianem „skrajnych” (Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, 2026) mają łącznie prawie 59% poparcia. Wśród nich Marine Le Pen i Zjednoczenie Narodowe mają 36% poparcia (wzrost o 2 punkty procentowe po demonstracjach), a po lewej stronie Jean-Luc Mélenchon i jego ruch La France Insoumise mają 16,5% poparcia (wzrost o 0,5 punktu procentowego po demonstracjach). Jednocześnie mnogość kandydatów o bardziej umiarkowanych poglądach, w tym niektórych bliżej centrum, dzieli głosy i sprawia, że ich awans do drugiej tury jest wysoce niepewny, co zwiastuje potencjalny drugi rząd między dwoma obozami populistycznymi (Ifop, 2026).

Chociaż wybory są jeszcze odległe, a sondaże odzwierciedlają jedynie chwilowy obraz opinii publicznej, ciągły wzrost znaczenia tych partii, sondaż po sondażu, każe nam podjąć refleksję nad instytucjonalnymi implikacjami ich potencjalnego dojścia do władzy. Należy jednak zauważyć, że chociaż Francja jest systemem określanym przez wielu jako półprezydencki, niekiedy zmierzającym w praktyce w kierunku prezydencjonalizmu, parlament pozostaje szczególnie centralną instytucją we francuskim porządku politycznym i instytucjonalnym. W tym sensie nie jest w żaden sposób zagwarantowane, że kolejny prezydent Republiki uzyska większość parlamentarną, a co za tym idzie, będzie w stanie stworzyć rząd. W takim scenariuszu prezydent Republiki zostałby w znacznym stopniu ograniczony, podobnie jak Emmanuel Macron od czasu swojej reelekcji w 2022 roku, a tym bardziej od rozwiązania Zgromadzenia Narodowego w 2024 roku (Lefebvre, 2026; Różycki, Lefebvre, 2025). Pytanie jednak brzmi, czy będzie całkowicie ograniczony i jakie byłyby tego ewentualne konsekwencje? Czy kolejny prezydent Republiki będzie mógł działać bez większości parlamentarnej?

Piąta Republika, ściśle związana z postacią generała de Gaulle’a i ideą „człowieka opatrznościowego”, zrodziła się z poważnego kryzysu politycznego, w kontekście wojny algierskiej i chronicznej niestabilności rządowej Czwartej Republiki, która w ciągu zaledwie dwunastu lat utworzyła dwadzieścia dwa rządy (Rouban, 2003). W tym kontekście de Gaulle jawi się jako tak zwana postać opatrznościowa, zdolna do przywrócenia autorytetu państwa i położenia kresu niestabilności instytucjonalnej (Moffitt, Tormey, 2014; Garrigues, 2022; Lefebvre, 2026). Poza duchem Konstytucji, Prezydent zajmuje centralną pozycję w instytucjach Piątej Republiki i chociaż konstytucyjnie władzę ustawodawczą sprawuje parlament (art. 24), Głowa Państwa posiada szereg prerogatyw pozwalających mu na ingerencję w proces legislacyjny, w szczególności promulgację ustaw i żądanie dalszych obrad parlamentarnych (art. 10), rozwiązanie Zgromadzenia Narodowego (art. 12) oraz skierowanie sprawy do Rady Konstytucyjnej (art. 61). Oprócz tych uprawnień istnieje prawo do zwołania referendum (art. 11), co pozwala na bezpośrednie przedłożenie projektu ustawy wyborcom. Ta ostatnia prerogatywa zajmuje szczególne miejsce w tradycji gaullistowskiej, gdzie referendum stanowi nie tylko instrument decyzji ludu, ale także środek politycznej legitymizacji głowy państwa (Jaffré, 2020).

Jednakże ta gaullistowska koncepcja władzy prezydenckiej, oparta w szczególności na bezpośredniej relacji z narodem, stopniowo zderzała się ze wzmocnieniem mechanizmów kontroli konstytucyjności. Ta ewolucja jest tym bardziej niezwykła, że francuska tradycja konstytucyjna, historycznie naznaczona prymatem prawa jako wyrazu woli powszechnej i nieufnością do władzy sędziów, różniła się od modelu niemieckiego, zwłaszcza w świetle jego historii, która była silniej zakorzeniona w prymacie Konstytucji i sądowej ochronie praw podstawowych (Grewe, 2011). Sam generał de Gaulle niechętnie akceptował ideę Sądu Najwyższego zdolnego do ograniczenia władzy instytucji przedstawicielskich. Już w 1948 roku stwierdził: „Wierzę, że we Francji najlepszym Sądem Najwyższym jest lud” (de Gaulle, 1948). Jak zauważa Robert Badinter, „z pewnością generał de Gaulle nie chciał utworzenia Sądu Najwyższego”, lecz organu, którego zadaniem byłoby powstrzymanie ingerencji parlamentu w kompetencje rządu i zapewnienie regularności wyborów krajowych (Badinter, 1992).

Rada Konstytucyjna, początkowo obdarzona stosunkowo ograniczonymi uprawnieniami, uległa jednak znacznej ewolucji i odeszła od koncepcji gaullistowskiej. Pierwsza transformacja nastąpiła w latach 1970–1973 wraz z postępującym uznaniem wartości konstytucyjnej tekstów, o których mowa w preambule z 1958 roku, w szczególności poprzez przełomową decyzję w sprawie „wolności zrzeszania się” z 16 lipca 1971 roku, przyczyniając się do powstania tego, co prawnicy nazywają „blokiem konstytucyjnym” (Denizeau-Lahaye, 2022). Rewizja konstytucji z 1974 roku stanowiła drugi fundamentalny krok, umożliwiając sześćdziesięciu członkom Zgromadzenia Narodowego lub sześćdziesięciu senatorom kierowanie spraw do Rady Konstytucyjnej, otwierając tym samym możliwość kontroli konstytucyjności dla opozycji parlamentarnej. Tym przemianom towarzyszył znaczny wzrost liczby decyzji o wotum nieufności: według oficjalnych danych Ministerstwa Sprawiedliwości, Rada Konstytucyjna wydała tylko jedną decyzję o całkowitej lub częściowej niezgodności w 1971 roku, w porównaniu z dziewięcioma w 2018 roku, przy czym szczyt osiemnastu decyzji przypadł na 2009 rok (Ministerstwo Sprawiedliwości, 2019). Tendencja ta utrzymała się wraz z wejściem w życie w 2010 roku priorytetowego orzeczenia w trybie prejudycjalnym w sprawie konstytucyjności (QPC), które obecnie pozwala, pod pewnymi warunkami, na kwestionowanie konstytucyjności już obowiązujących przepisów ustawowych. W ten sposób Rada Konstytucyjna, początkowo postrzegana jako instrument regulacji instytucjonalnej, stopniowo stała się centralnym podmiotem kontroli ustawodawstwa i ochrony praw podstawowych (Rousseau i in., 2023). Éric Zemmour, prominentny medialny i polityczny działacz radykalnej prawicy, potępia ten rozwój sytuacji, nazywając go „zamachem stanu dokonanym przez sędziów” (Zemmour, 1997).

Ta kwestia, choć hipotetyczna, leży już u podstaw sporu między Marine Le Pen a przewodniczącym Rady Konstytucyjnej, Richardem Ferrandem. 9 października 2026 roku Ferrand stwierdził, że „Artykuł 89 to jedyny sposób na reformę Konstytucji”, wykluczając tym samym możliwość wykorzystania Artykułu 11 do obejścia uprzedniej zgody parlamentu. Oświadczenie to dotyczyło w szczególności planu Zgromadzenia Narodowego, aby wykorzystać referendum do zapisania w Konstytucji pewnych przepisów dotyczących imigracji i priorytetu narodowego. W odpowiedzi Marine Le Pen oskarżyła Richarda Ferranda o niewypełnienie obowiązku neutralności i 14 października wezwała go do ustąpienia ze stanowiska przewodniczącego Rady Konstytucyjnej, co ukazuje napięcia, jakie prawdopodobnie powstaną między przyszłą władzą wykonawczą a tą instytucją (Marchal, 2026; David, 2026).

Konfrontacja ta porusza również kwestię upolitycznienia nominacji na stanowiska kierownicze w głównych instytucjach nadzoru państwowego. Za Emmanuela Macrona kilka osób z jego kręgu politycznego zostało mianowanych na kluczowe stanowiska, w tym Richard Ferrand, były przewodniczący Zgromadzenia Narodowego z grupy parlamentarnej Macronistów mianowany przewodniczącym Rady Konstytucyjnej w 2025 roku, oraz Amélie de Montchalin, była minister finansów publicznych, mianowana przewodniczącą Trybunału Obrachunkowego w 2026 roku. Chociaż nominacje te zostały dokonane w ramach procedur prawnych, spotkały się z krytyką dotyczącą niezależności i bezstronności tych instytucji (Segaunes, 2026). W szczególności nominacja Amélie de Montchalin została zakwestionowana przez Radę Stanu. Sprawa ta może nabrać nowego wymiaru w przypadku zmiany rządu w 2027 roku, ponieważ gwarancje niezależności uniemożliwiają nowemu prezydentowi swobodne zastępowanie szefów tych instytucji, nawet jeśli kwestionują oni ich legitymację.

Poza tymi napięciami politycznymi, spór między Marine Le Pen a Richardem Ferrandem rodzi istotną kwestię prawną, odziedziczoną po gaullistowskiej praktyce referendów, o czym wspomniano wcześniej. Podczas gdy Artykuł 89 wyraźnie przewiduje procedurę rewizji konstytucji, w szczególności wymagając przyjęcia identycznego tekstu przez obie izby parlamentu lub zwołania Kongresu zgodnie z paragrafem 3 Artykułu 89, jak miało to miejsce podczas ostatniej rewizji konstytucji dotyczącej włączenia prawa do aborcji do Konstytucji, sam de Gaulle wykorzystał Artykuł 11 w 1962 roku, aby ustanowić bezpośredni wybór prezydenta w głosowaniu powszechnym. Zaszachowana tym referendum Rada Konstytucyjna uznała się za niezdolną do rewizji prawa przyjętego bezpośrednio przez naród (Decyzja nr 62-20 DC z 6 listopada 1962 roku). Decyzja ta spotkała się wówczas z ostrą krytyką, zwłaszcza ze strony François Mitteranda, który mówił o „permanentnym zamachu stanu” (Mitterand, 1964). Jednakże jej orzecznictwo ewoluowało od tego czasu, szczególnie wraz z orzeczeniem w sprawie Hauchemaille z 2000 roku, które uznało, pod pewnymi warunkami, możliwość przeglądu aktów przygotowawczych do referendum. Pozostaje zatem jedno pytanie bez jasnej i jednoznacznej odpowiedzi: czy Rada Konstytucyjna mogłaby uniemożliwić przeprowadzenie referendum mającego na celu rewizję Konstytucji na podstawie artykułu 11? Podczas gdy Richard Ferrand broni wyłącznego stosowania artykułu 89 do rewizji konstytucji, konstytucjonalista Bertrand Mathieu, profesor prawa konstytucyjnego na Sorbonie, kwestionuje, że obecne uprawnienia Rady Konstytucyjnej koniecznie pozwalają jej na blokowanie takiej inicjatywy (Mathieu, 2026). Zatem potencjalne zwycięstwo Marine Le Pen lub Jeana-Luca Mélenchona w 2027 roku, którzy wzywają do „rewolucji referendalnej”, która między innymi ominęłaby ustawodawczy i sądowniczy system kontroli i równowagi (Le Pen, 2022; La France Insoumise, 2022), mogłoby zapoczątkować okres napięć instytucjonalnych, gdyby nowa władza wykonawcza dążyła do zorganizowania referendum pomimo prawnie kwestionowanych sprzeciwów Rady Konstytucyjnej.

Co by się zatem stało, gdyby Prezydent Republiki, powołując się na swoją demokratyczną legitymację wynikającą z powszechnych i bezpośrednich wyborów, odmówił uznania mocy decyzji konstytucyjnej, która blokuje jego program?

Pytanie to rezonuje szczególnie silnie z kryzysem konstytucyjnym, który ogarnął Polskę od 2015 roku, naznaczonym wyzwaniami dla niezależności Trybunału Konstytucyjnego i kolejnymi próbami kontrolowania jego składu i funkcjonowania (Sadurski, 2019). Kryzys ten stawia obecnie kilka instytucji w opozycji, z których każda rości sobie odrębną legitymację: z jednej strony prezydent Karol Nawrocki, wybrany w wyborach powszechnych i bezpośrednich w czerwcu 2025 roku, zdobywając 50,89% głosów (Państwowa Komisja Wyborcza, 2025), a z drugiej – większość parlamentarna uzyskana w wyborach parlamentarnych w październiku 2023 roku, popierająca rząd Donalda Tuska (Państwowa Komisja Wyborcza, 2023). Pomimo zmiany politycznej w 2023 roku, kontrowersje wokół legalności nominacji i orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego nadal utrudniają rozwiązanie kryzysu (Schultz, Sawicki, 2026). Jej prezes, Bogdan Święczkowski, były prokurator krajowy i bliski współpracownik byłego ministra sprawiedliwości Zbigniewa Ziobry, sam jest krytykowany za powiązania z poprzednią władzą polityczną (Reuters, 2026a), przypominając francuskie kontrowersje wokół nominacji Richarda Ferranda, również bliskiego rządowi, który pełnił funkcję przewodniczącego Zgromadzenia Narodowego i posła za kadencji Macrona.

Kryzys konstytucyjny w Polsce, który zaostrzył się 30 i 31 października 2026 r. (Reuters, 2026a, 2026b; Euronews, 2026), wywołał reakcję Marine Le Pen, która w poście na X z 1 listopada 2026 r. potępiła to, co określiła jako „przymusowe przejęcie instytucji konstytucyjnej”, krytykując jednocześnie rzekome milczenie instytucji europejskich (Le Pen, 2026). To stanowisko jest tym bardziej istotne, że Marine Le Pen jednocześnie kwestionuje we Francji neutralność Przewodniczącego Rady Konstytucyjnej (Marchal, 2026; David, 2026). Nie zrównując sytuacji francuskiej i polskiej, te dwa przypadki pokazują, w jakim stopniu sądy konstytucyjne mogą stać się instytucjami głęboko upolitycznionymi, szczególnie ze względu na mechanizmy powoływania ich członków. Co jeszcze bardziej paradoksalne, każda transformacja polityczna, która deklaruje przywrócenie niepodległości, grozi powieleniem tych samych praktyk, zastępując osoby bliskie staremu reżimowi innymi, bliskimi nowemu. Sytuacja ta rodzi również poważne pytania o stabilność instytucji, których funkcjonowanie i legitymacja mogą być nieustannie podważane wraz z każdą zmianą polityczną.

Poza tą polityzacją, sytuacje te ujawniają jednak napięcia inherentne naszym systemom półprezydenckim, w których współistnieje wiele źródeł legitymacji demokratycznej. Jak pogodzić legitymację prezydenta wybieranego bezpośrednio przez miliony obywateli z legitymacją parlamentu, który również jest wybierany, ale broni przeciwstawnych orientacji politycznych? I jaką rolę należy przypisać sądom konstytucyjnym, których członkowie są mianowani przez osoby sprawujące władzę polityczną, gdy ich decyzje lub nominacje stoją w sprzeczności z wolą prezydenta lub narodu wyrażoną w referendum? We Francji, podobnie jak w Polsce, te problemy rodzą to samo pytanie: w jakim stopniu legitymacja powszechnych wyborów bezpośrednich uzasadnia kwestionowanie decyzji innych instytucji demokratycznych i jak można zachować trójpodział władzy, stabilność instytucjonalną i praworządność, gdy te różne legitymacje się ścierają?

Więcej:

Lefebvre, G. (2026). Paradoks Macrona – niepopularny prezydent, popularny przywódca wojenny [Le paradoxe Macron: un président impopulaire, un chef de guerre populaire]. Blog de Łukasz Perlikowski. https://lukaszperlikowski.pl/Paradoks_Macrona; Lefebvre, G. (2026). Macron i granice pacyfikacji społecznej [Macron et les limites de la pacification sociale]. Blog de Łukasz Perlikowski. https://lukaszperlikowski.pl/g-lefebvre-macron-i-granice-pacyfikacji-spolecznej

Źródła :

Badinter, R. (1992). Les institutions de 1958 et l’État de droit. Espoir, (85).; Conseil constitutionnel. (1962). Décision n° 62-20 DC, Loi relative à l'élection du Président de la République au suffrage universel direct, adoptée par le référendum du 28 octobre 1962.; Conseil constitutionnel. (1971). Décision n° 71-44 DC, Loi complétant les dispositions des articles 5 et 7 de la loi du 1er juillet 1901 relative au contrat d'association.; Conseil constitutionnel. (2000). Décision sur une requête présentée par M. Stéphane Hauchemaille.; David, R. (2026). Marine Le Pen demande la démission de Richard Ferrand: le président du Conseil constitutionnel est-il vraiment sorti de sa réserve ? Public Sénat.; Denizeau-Lahaye, C. (2022). La genèse du bloc de constitutionnalité. Titre VII, (8), 11–19.; Euronews. (2026). Poland's Constitutional Tribunal crisis explained: A decade-long dispute over legitimacy.; Garrigues, J. (2022). La figure de l’homme providentiel (entretien réalisé par N. Roussellier). Études, (3), 33–42.; Grewe, C. (2011). Le contrôle de constitutionnalité de la loi en Allemagne : quelques comparaisons avec le système français. Pouvoirs, (137), 143–154.; Ifop. (2026). Baromètre de l’élection présidentielle – vague 7 [Rapport de sondage].; Jaffré, J. (2020). De Gaulle face aux électeurs. Pouvoirs, (174), 65–76.; La France insoumise. (2022). Programme – Chapter 1: Power to the People, Section 4: A Republic that Enables Popular Intervention.; Le Monde. (1974, 13 juin). À l’encontre des institutions.; Le Pen, M. (2022). Proportional representation, referendum, seven-year presidential term: Marine Le Pen outlines her programme ahead of the election.; Le Pen, M. (2026). Les évènements graves qui se déroulent actuellement en Pologne autour du Tribunal constitutionnel suscitent une profonde inquiétude [Publication sur X]. X.; Marchal, R. (2026). Référendum : Richard Ferrand « doit quitter la présidence du Conseil constitutionnel », estime Marine Le Pen. LCP – Assemblée nationale.; Mathieu, B. (2026) . Le Conseil constitutionnel est-il compétent pour juger du recours au référendum de l'article 11 pour réviser la Constitution ? Actu-Juridique.; Ministère de l’Intérieur. (2026). Circulaire relative à l’attribution des nuances aux candidats aux élections municipales, communautaires, métropolitaines de Lyon et d’arrondissements des 15 et 22 mars 2026 (NOR : INTP2602966C). Légifrance.; Ministère de la Justice. (2019). Statistiques relatives aux décisions DC et QPC du Conseil constitutionnel [Réponse à la question écrite n° 15699]. Journal officiel de la République française.; Mitterrand, F. (1964). Le coup d'État permanent. Plon.; Moffitt, B., & Tormey, S. (2014).; Państwowa Komisja Wyborcza. (2023). Wybory do Sejmu i Senatu Rzeczypospolitej Polskiej w 2023 r.; Państwowa Komisja Wyborcza. (2025). Wybory Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej 2025.; Rethinking populism: Politics, mediatisation and political style. Political Studies, 62(2), 381–397.; République française. (2008,). Loi constitutionnelle n° 2008-724 de modernisation des institutions de la Ve République. Journal officiel de la République française.; République française. (1958). Constitution du 4 octobre 1958. Légifrance.; République française. (2024). Loi constitutionnelle n° 2024-200 relative à la liberté de recourir à l'interruption volontaire de grossesse. Légifrance.; Reuters. (2026a). Polish PM Tusk vows support for tribunal amid court crisis.; Reuters. (2026b). Polish president turns back from Senegal trip after top court chief suspended.; Rouban, L. (2003). Les préfets entre 1947 et 1958 ou les limites de la République administrative. Revue française d’administration publique, (108), 551–564.; Rousseau, D., Gahdoun, P.-Y., & Bonnet, J. (2023). Droit du contentieux constitutionnel (13e éd.). LGDJ.; Różycki, B., & Lefebvre, G. (2025). November 11 under two flags: A comparative analysis of officials’ speeches on World War I end commemorations in Poland and France. Świat Idei i Polityki (World of Ideas and Politics), 24(2), 96–112.; Sadurski, W. (2019). Poland’s constitutional breakdown. Oxford University Press. Schultz, A., & Sawicki, J. (2026). Polish(ing) a broken tribunal: How to restore constitutional justice after a populist government. Central Europe, 24(1), 28–45.; Segaunes, N. (2026). Emmanuel Macron, en nommant des proches à des postes-clés, est accusé de fragiliser les institutions. Le Monde.; Zemmour, É. (1997). Le coup d’État des juges. Grasset.

#23 G. Lefebvre. (04.11.2026). Polityzacja sądów – czy Francja idzie w ślady Polski?. https://lukaszperlikowski.pl/blog

G. Lefebvre: Polityzacja sądów – czy Francja idzie w ślady Polski?